Αλλεργίες και οικιακό περιβάλλον

Γράφει ο αλλεργιολόγος Δημήτρης Καραντουμάνης

Ένας μέσος άνθρωπος, μιας αναπτυγμένης χώρας, περνά το 85-90% του χρόνου του σε κλειστούς χώρους (σπίτι, σχολείο, εργασία). Οι χώροι αυτοί δεν αποτελούν ασπίδα προστασίας απέναντι σε βλαπτικούς παράγοντες για την υγεία μας. Αντίθετα, η συγκέντρωση ρύπων στον αέρα του σπιτιού μας, είναι πολλαπλάσια αυτής του εξωτερικού περιβάλλοντος. Αυτό έχει να κάνει με το γεγονός ότι το σπίτι μας περιέχει πηγές παραγωγής ρύπων που έρχονται να προστεθούν σε εκείνους που εισβάλλουν από τον εξωτερικό αέρα.

4 κατηγορίες ρύπων επηρεάζουν την ποιότητα του οικιακού αέρα: α) βιολογικοί, όπως ακάρεα, μύκητες, μούχλα, γύρη, β) χημικοί, όπως πτητικές οργανικές ενώσεις, ραδόνιο, διοξείδιο του άνθρακα, γ) μικροσωματίδια, όπως εκείνα της αφρικανικής σκόνης και παραγώγων φωτιάς, δ) φυσικοί, όπως μεταβολές θερμοκρασίας και ηλεκτρομαγνητικά πεδία.

Οι ρύποι βλάπτουν με 2 μηχανισμούς: α) με την επίδραση τους στο μικροβίωμα μας (τους μικροοργανισμούς που είναι ωφέλιμοι «συγκάτοικοι» στο σώμα μας και στηρίζουν την εύρυθμη λειτουργία του) και τη μείωση της βιοποικιλότητας του και β) με τη βλάβη στο επιθήλιο (το εξωτερικό περίβλημα διαφόρων οργάνων του αναπνευστικού, του δέρματος και του εντέρου).Η βλάβη αυτή επιφέρει κινητοποίηση του ανοσοποιητικού σε λαθεμένη πορεία προς αλλεργία και φλεγμονή.

Οι χημικοί ρύποι στον αέρα του σπιτιού μας είναι: α) πτητικές οργανικές ενώσεις που προέρχονται από προϊόντα καθαρισμού, αποσμητικά χώρου, τσιγάρο, μπογιές, βερνίκια επίπλων, καλλυντικά και sprays β) αρωματικοί υδρογονάνθρακες από την επεξεργασία τροφίμων και γ) αέρια από καύση βιομάζας, μαγείρεμα κυρίως σε μη ηλεκτρικές συσκευές, κεριά, ιονιστές.

Τα μικροσωματίδια παράγονται από εξωοικιακές και ενδοοικιακές πηγές. Ανάλογα με το μέγεθος τους μπορούν να προχωρήσουν σε απώτερα σημεία του αναπνευστικού (τα μικρότερα των 4 μm) αλλά και να περάσουν στο αίμα μας (τα μικρότερα των 0,1 μm). Προϊόντα από κινητήρες οχημάτων, βιομηχανικοί ρύποι, σκόνη από την Αφρική ή μετά από φωτιές και βομβαρδισμούς ανήκουν σε αυτή την κατηγορία και μαζί με το διοξείδιο του άνθρακα αποτελούν επικίνδυνους εισβολείς για το σπίτι μας.

Απέναντι στα παραπάνω, τα μηχανήματα καθαρισμού αέρα με φίλτρα HEPA και άνθρακα μπορούν να δώσουν ικανοποιητική προστασία. Ειδικά αν η παρέμβαση είναι συνδυαστική και στο σχολικό ή εργασιακό περιβάλλον, τα οφέλη είναι πολλαπλάσια. Το κόστος τους είναι τέτοιο, που η τοποθέτηση τους σε δημόσιες δομές και κίνητρα για να γίνει κάτι ανάλογο σε ιδιωτικούς χώρους εργασίας θα επέφεραν άμεση απόσβεση, μέσω της μείωσης των χαμένων εργατοωρών και της προαγωγής της υγείας.

Η πρωτογενή πρόληψη (δηλαδή μέτρα προς αποφυγή εμφάνισης νόσου) δεν είναι εύκολο να καθοριστεί για τα αλλεργιογόνα όπως ακάρεα, μύκητες, τρίχωμα ζώων. Φαίνεται ότι το γονιδίωμα μας (το ταυτοτικό μας DNA) παίζει μεγάλο ρόλο. Αν εμφανιστεί αλλεργική νόσος υπάρχουν κάποια μέτρα αποφυγής. Η τοποθέτηση υποαλλεργικών καλυμμάτων για το στρώμα και το μαξιλάρι του κρεβατιού, καθώς και η διατήρηση της υγρασίας του σπιτιού σε επίπεδα 40–50%, φαίνονται να αποτελούν σημαντικά μέτρα για την αποφυγή των ακάρεων. Αν για την επίτευξη αυτών των επιπέδων υγρασίας είναι αναγκαία η χρήση αφυγραντήρα, δεν θα πρέπει να έχουμε σε συνεχή λειτουργία τον ιονιστή του, καθώς αυτός παράγει όζον που προσθέτει δυναμική στις ιδιότητες των αεροαλλεργιογόνων.

Για τη ρύθμιση της υγρασίας και την αποφυγή της μούχλας και των μυκήτων, εκτός από τη χρήση αφυγραντήρων, βοηθούν η επιδιόρθωση των υδρορροών και η εγκατάσταση ειδικών μικρών ανεμιστήρων στο μπάνιο. Η κατασκευή “breath easy” ή αλλιώς “πράσινων” σπιτιών, με κατάλληλες μονώσεις, κουφώματα και σύγχρονα συστήματα θέρμανσης και αερισμού, συμβάλλει προς την ίδια κατεύθυνση. Οι επιφάνειες που «πιάνουν» μούχλα πρέπει να καθαρίζονται με χλωρίνη.

Το να βρίσκεται ένα σπίτι σε μεγαλύτερο υψόμετρο είναι συγκριτικό πλεονέκτημα. Στον αέρα του βουνού είναι σαφώς μικρότερη η συγκέντρωση των ρύπων και των αεροαλλεργιογόνων.

Oι συνήθειες μέσα στο σπίτι μας αλλά και οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες επηρεάζουν την εμφάνιση αλλεργιών. Η διακοπή του καπνίσματος και η υιοθέτηση μιας σωστής δίαιτας είναι σημαντικά βήματα. Για παράδειγμα, η έγκυος που έχει επαρκή πρόσληψη βιταμίνης D και n-3 λιπαρών οξέων μακράς αλύσου (υποκατηγορία των ω-3) μέσω της κατανάλωσης ψαριών, μειώνει την πιθανότητα εμφάνισης άσθματος στο παιδί που θα γεννήσει. Οι διαταραγμένες οικογενειακές σχέσεις και η παρατεταμένη οικονομική κρίση αυξάνουν το στρες, το οποίο, με τη σειρά του, ενισχύει την πιθανότητα εμφάνισης αντίστασης στην ινσουλίνη, παχυσαρκίας και, τελικά, άσθματος.

Κανένα μέτρο από μόνο του δεν αποτελεί πανάκεια. Συνήθως αποδίδουν περισσότερο οι συνδυασμοί διαφορετικών μέτρων και συνηθειών.

(τα παραπάνω βασίζονται σε ομιλία μου που έγινε στις 24/4/2026, στη διάρκεια της 4^ης Συνάντησης Αλλεργιολόγων που έλαβε χώρα στην Πορταριά Βόλου)

Καραντουμάνης Δημήτρης

Αλλεργιολόγος Παίδων-Ενηλίκων