Όταν η απόδειξη φιλίας πληρώνεται

Γράφει η Θεοδώρα Νιώπα

Υπάρχουν πράγματα στη ζωή των εφήβων που οι γονείς τα μαθαίνουν τελευταίοι. Όχι επειδή δεν νοιάζονται.  Αλλά επειδή στην εφηβεία πολλά συμβαίνουν μέσα σε έναν κόσμο που οι μεγάλοι δεν βλέπουμε.

Όλα αυτά μπορεί να ξεκινούν συχνά από έναν καβγά, μια παρεξήγηση, μια ένταση στην παρέα ή στο σχολείο. Αιτία μπορεί να είναι ένα στραβοκοίταγμα, μια βρισιά, μια ζήλια, ένα φλερτ, δανεισμένα ρούχα που δεν επεστράφησαν, ένα γραπτό μήνυμα. Το πρόβλημα αρχίζει να αλλάζει μορφή όταν σε αυτή τη διαφορά μπαίνουν ο φόβος, τα χρήματα, οι απειλές, η βιντεοσκόπηση ή η σωματική βία.

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία είναι ότι παιδιά ζητούν από άλλα παιδιά να «καθαρίσουν» μια υπόθεση. Να παρέμβουν σε μια διαφορά. Να απειλήσουν, να εκφοβίσουν ή να χτυπήσουν κάποιον. Συνήθως πρόκειται για ανήλικους που έχουν αποκτήσει μέσα στις παρέες έναν άτυπο ρόλο ισχύος. Οι άλλοι τους φοβούνται ή πιστεύουν ότι μπορούν να δώσουν μια γρήγορη λύση εκεί όπου οι ίδιοι νιώθουν αδύναμοι.

Σε κάποιες περιπτώσεις αυτή η παρέμβαση γίνεται με χρήματα. Ακόμη και με μικρά ποσά, από 15 ευρώ και πάνω. Έτσι, μια διαφορά ανάμεσα σε εφήβους μπορεί να ανατεθεί σε άλλους ανήλικους, οι οποίοι εμφανίζονται σαν «τιμωροί» ή σαν πρόσωπα που αναλαμβάνουν να βάλουν τάξη με τον δικό τους τρόπο. Αυτό δεν είναι απλός καβγάς. Είναι άσκηση ισχύος. Και έχει ήδη οδηγήσει παιδιά σε σωματικές βλάβες.

Πολύ συχνά τα περιστατικά αυτά δεν τελειώνουν τη στιγμή που τελειώνει το χτύπημα ή η απειλή. Συνεχίζονται μέσα από το κινητό. Ένα βίντεο μπορεί να γίνει δεύτερη μορφή βίας. Το παιδί δεν φοβάται μόνο αυτό που έγινε. Φοβάται ότι θα το δουν οι συμμαθητές του, ότι θα σταλεί σε παρέες, ότι θα ανέβει, ότι θα γελάσουν μαζί του, ότι η ντροπή θα συνεχιστεί και την επόμενη μέρα.

Υπάρχει και μια δεύτερη πλευρά που χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Ακούμε για παιδιά που πιέζονται να πάρουν από το σπίτι χρήματα, κοσμήματα, χρυσό ή άλλα αντικείμενα αξίας και να τα δώσουν σε πρόσωπα που έχουν επιρροή πάνω τους. Το αντάλλαγμα μπορεί να είναι η αποδοχή. Η παραμονή στην παρέα. Η αίσθηση ότι δεν θα μείνουν μόνα ή αποκλεισμένα.

Γι’ αυτό πριν αντιδράσουμε θυμωμένα, ας σκεφτούμε. Ένα παιδί που παίρνει πράγματα από το σπίτι δεν είναι πάντα απλώς «ένα παιδί που έκλεψε». Μπορεί να είναι ένα παιδί που πιέζεται. Που φοβάται. Που έχει πειστεί ότι πρέπει να δώσει κάτι για να κρατήσει μια σχέση, μια παρέα, μια θέση μέσα σε μια ομάδα που για εκείνο έχει μεγάλη σημασία.

Αντίστοιχα, ένα παιδί που ζητά από άλλους να παρέμβουν μπορεί να πιστεύει ότι ζητά προστασία. Μπορεί να νιώθει ότι δεν έχει άλλη λύση. Όμως έτσι ανοίγει συχνά ένας νέος κύκλος φόβου, αντιποίνων και βίας, από τον οποίο μετά είναι πολύ δύσκολο να βγει.

Οι γονείς συχνά ρωτούν: «Γιατί δεν μας το είπε;». Η απάντηση που δίνουν οι ίδιοι οι έφηβοι είναι ότι φοβούνται ότι θα τους πουν «ρουφιάνους» ή «καρφιά». Φοβούνται ότι θα χάσουν την παρέα τους. Ότι θα γίνουν μεγαλύτερος στόχος. Ότι, αν μιλήσουν, τα πράγματα θα γυρίσουν εναντίον τους.

Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο. Πολλά παιδιά δεν πιστεύουν ότι οι μεγάλοι θα τα βοηθήσουν με τρόπο που να τα προστατεύει πραγματικά. Φοβούνται ότι θα αποδώσουμε την ευθύνη στα ίδια, ότι θα υποτιμήσουμε αυτό που συμβαίνει ή ότι θα κάνουμε μια παρέμβαση τόσο απότομη, που τελικά θα τα εκθέσει περισσότερο. Έτσι, αντί να πάνε σε έναν ασφαλή ενήλικα, στρέφονται σε κάποιον που μέσα στον δικό τους κόσμο φαίνεται πιο άμεσος, πιο δυνατός, πιο αποτελεσματικός.

Εδώ χρειάζεται να είμαστε ξεκάθαροι. Όταν υπάρχουν απειλές, εκβιασμός, σωματική βία, βιντεοσκόπηση, χρήματα ή φόβος αντιποίνων, το να ζητήσει ένα παιδί βοήθεια δεν είναι «κάρφωμα». Είναι προστασία. Και η προσφυγή σε έναν ασφαλή ενήλικα, στο σχολείο, σε κοινωνική υπηρεσία ή, όταν χρειάζεται, στις αρμόδιες αρχές, μπορεί να σταματήσει την κλιμάκωση πριν υπάρξουν σοβαρότερες συνέπειες.

Σε αυτές τις ιστορίες οι ρόλοι αλλάζουν γρήγορα. Ένα παιδί μπορεί τη μία στιγμή να είναι θύμα, λίγο μετά να αναζητά έναν «σωτήρα» και στη συνέχεια να βρεθεί το ίδιο μπλεγμένο σε απειλές, πίεση ή βία. Το τρίγωνο θύτη, θύματος και «σωτήρα» δημιουργεί μια επικίνδυνη δίνη. Μέσα σε αυτή, οι έφηβοι μπορεί να τραυματιστούν, να εκτεθούν ή να εμπλακούν με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης.

Οι γονείς δεν χρειάζεται να τα γνωρίζουν όλα από την πρώτη στιγμή. Αυτό θα ήταν αδύνατο. Χρειάζεται όμως να παρατηρούν τις μικρές αλλαγές που καμιά φορά προηγούνται: χρήματα ή αντικείμενα που λείπουν από το σπίτι, ξαφνική ανάγκη για χρήματα, μυστικοπάθεια με το κινητό, έντονο άγχος πριν ή μετά από συναντήσεις, φόβο γύρω από συγκεκριμένα πρόσωπα, αποφυγή σχολείου ή σημείων της γειτονιάς, αναφορές σε παιδιά που «καθαρίζουν», «προστατεύουν» ή «βάζουν τους άλλους στη θέση τους».

Χρειάζεται επίσης να προσέξουμε ιδιαίτερα κάθε αναφορά σε βίντεο. Όταν ένα παιδί λέει «με τράβηξαν», «θα το στείλουν», «θα το ανεβάσουν», δεν μιλάμε μόνο για ένα περιστατικό που έγινε, αλλά για μια απειλή που ίσως συνεχίζεται.

Η πρώτη αντίδραση δεν μπορεί να είναι μόνο η επίπληξη ή η απόδοση ευθύνης. Χρειάζεται να ρωτήσουμε αλλιώς. Όχι μόνο «τι έκανες;», αλλά «σε τρόμαξε κάτι;». Όχι μόνο «γιατί το πήρες;», αλλά «σου το ζήτησε κάποιος;». Όχι μόνο «γιατί δεν μίλησες;», αλλά «φοβήθηκες ότι θα σε πουν καρφί;». Αυτές οι ερωτήσεις δεν αθωώνουν ό,τι έχει συμβεί. Ανοίγουν όμως έναν δρόμο για να καταλάβουμε τι πραγματικά βρίσκεται από πίσω.

Κάποιες παρέες, όταν χάνουν το νόημα της φιλίας, μοιάζουν με μια σύγχρονη κλίνη του Προκρούστη. Δεν χωρούν το παιδί όπως είναι. Του ζητούν να μικρύνει τη φωνή του, να κόψει κομμάτια από την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά του, να προσαρμοστεί σε όρους που το φοβίζουν. Όμως η φιλία δεν πρέπει να απαιτεί από ένα παιδί να αλλάξει τον εαυτό του για να γίνει αποδεκτό.

Πίσω από μια πράξη που φαίνεται «παραβατική» μπορεί να υπάρχει πίεση. Πίσω από έναν καβγά μπορεί να υπάρχει φόβος. Πίσω από μια παρέα μπορεί να υπάρχει εκμετάλλευση. Και πολλές φορές το παιδί που φαίνεται να έχει κάνει κάτι λάθος είναι και το παιδί που δεν ήξερε πώς να ζητήσει βοήθεια.

Καμία φιλία δεν πρέπει να ζητά από έναν έφηβο να φοβάται. Καμία παρέα δεν πρέπει να απαιτεί χρήματα, αντικείμενα, σιωπή ή βία για να τον κρατήσει μέσα της. Και καμία διαφορά δεν λύνεται με απειλές, εξευτελισμό ή ανήλικους «τιμωρούς».

Αξίζει οι γονείς να μιλήσουν στα παιδιά τους για όλα αυτά, ακόμη κι αν πιστεύουν ότι «σε εμάς δεν συμβαίνουν». Όχι για να τα φοβίσουν. Αλλά για να ξέρουν τα παιδιά ότι υπάρχει ένα σπίτι, ένας ενήλικας, ένας άνθρωπος στον οποίο μπορούν να γυρίσουν πριν τα πράγματα γίνουν πιο δύσκολα. Να ανοίξουμε χώρο για συζήτηση πριν χρειαστεί να μιλήσουν μέσα από μια κρίση. Να τους πούμε καθαρά ότι η βοήθεια δεν είναι προδοσία, δεν είναι αδυναμία, δεν είναι κάρφωμα. Είναι τρόπος να προστατευτούν.

Γιατί πολλές φορές οι έφηβοι δεν μιλούν επειδή δεν ξέρουν αν θα αντέξουμε να τους ακούσουμε.

Και αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα: να ξέρει το παιδί ότι, ακόμη κι αν έχει μπλεχτεί, ακόμη κι αν έχει φοβηθεί, ακόμη κι αν έχει κάνει λάθος, δεν είναι μόνο του.

Θεοδώρα Νιώπα, Κοινωνική Λειτουργός,

MSc Ιατροδικαστικής - Ψυχιατροδικαστικής,

Δ/ντρια Κέντρο Αρωγής και Ενδυνάμωσης Εφήβων,

Πρωτοβουλίας για το Παιδί